Niniejszy dokument informacyjny, oparty na The Global State of Tobacco Harm Reduction 2022: The Right Side of History, analizuje, kiedy, jak i dlaczego naprawdę zaczęło się podejście znane dziś jako redukcja szkód tytoniowych. Kiedy ustalono, że choroby związane z paleniem nie są powodowane przez nikotynę, lecz przez tysiące substancji chemicznych uwalnianych podczas spalania tytoniu? Kto zaczął poszukiwać bezpieczniejszych sposobów używania nikotyny – i dlaczego było tak wiele falstartów? Jak sami użytkownicy nikotyny wpłynęli na rozwój zarówno bezpieczniejszych produktów, jak i samej redukcji szkód tytoniowych? Jaka była reakcja organizacji zajmujących się zdrowiem publicznym i kontrolą tytoniu na te zmiany w używaniu nikotyny?

Czy też zobaczymy teraz, jak umyka szansa na zakończenie palenia – pozostawiając przemysłowi tytoniowemu możliwość dalszego czerpania zysków ze sprzedaży papierosów spalanych?

Potencjał przełomowy redukcji szkód tytoniowych z wykorzystaniem bezpieczniejszych produktów nikotynowych

Globalny kryzys zdrowia publicznego spowodowany paleniem powoduje osiem milionów zgonów rocznie, więcej niż HIV/AIDS, gruźlica i malaria łącznie. Populacje wielu krajów o niskich i średnich dochodach oraz grupy wrażliwe i defaworyzowane w krajach o wysokich dochodach są dotknięte nieproporcjonalnie silnie.[i,ii] Pomimo znacznych inwestycji i wysiłków przez dziesięciolecia, międzynarodowe działania w zakresie kontroli tytoniu utknęły w martwym punkcie: całkowita liczba palaczy na świecie pozostaje od dwóch dekad niezmienna i wynosi 1,1 miliarda.[iii]

Do przełomu XXI wieku większość palaczy miała niewielki wybór: rzucić palenie albo stanąć w obliczu wysokiego ryzyka choroby lub przedwczesnej śmierci. Obecnie istnieją jednak nowe opcje, wcześniej niedostępne. Redukcja szkód tytoniowych zachęca osoby palące, które nie mogą lub nie chcą przestać używać nikotyny, aby przeszły na znacznie bezpieczniejsze produkty nikotynowe, w tym e-papierosy, saszetki nikotynowe bez tytoniu, snus w stylu szwedzkim oraz produkty z podgrzewanym tytoniem.

Dopiero w ciągu ostatnich dwóch dekad wiele bezpieczniejszych produktów nikotynowych stało się dostępnych, a ich względne bezpieczeństwo w porównaniu z dalszym paleniem zostało potwierdzone.[iv] Szacunki GSTHR wskazują, że na całym świecie używa ich już ponad 112 milionów osób.[v] Dzieje się tak pomimo tego, że te znacznie bezpieczniejsze produkty podlegają w wielu krajach zaporowym regulacjom, podczas gdy sprzedaż śmiercionośnych papierosów spalanych jest wszędzie legalna. Przełomowy potencjał bezpieczniejszych produktów nikotynowych – dla zdrowia publicznego, rządów i organów regulacyjnych oraz interesów komercyjnych – jest znaczący i nie został jeszcze w pełni wykorzystany. Jak, kiedy i dlaczego pojawiła się jednak przełomowa siła redukcji szkód tytoniowych?

Geneza redukcji szkód tytoniowych

Choć ludzie palą tytoń od tysięcy lat, masowe upowszechnienie palenia tytoniu nastąpiło po wynalezieniu maszyny do zwijania papierosów w latach 80. XIX wieku [vi]. W latach 50. XX wieku uwidoczniły się poważne zagrożenia zdrowotne związane z paleniem, a od lat 60. rozpoczęto działania zachęcające palaczy do rzucenia palenia. [vii, viii] W latach 1971–1998 Światowe Zgromadzenie Zdrowia, organ zarządzający World Health Organization, przyjęło 17 rezolucji dotyczących różnych aspektów kontroli tytoniu.[ix] W 1996 roku rozpoczął się proces, który ostatecznie doprowadził do uchwalenia Framework Convention on Tobacco Control w 2003 roku, pierwszego międzynarodowego traktatu pod auspicjami WHO.[x]

Już w latach 70. badacze zdrowia wyraźnie wykazali, że używanie nikotyny było główną motywacją do palenia tytoniu i że nikotyna nie była przyczyną najpoważniejszych szkód związanych z paleniem.[xi] Brytyjscy naukowcy, tacy jak Michael Russell i Martin Jarvis, oraz amerykański klinicysta Brad Rodu zauważyli, że niektóre formy dostarczania nikotyny, takie jak tabaka, snus i tytoń bezdymny, były zarówno mniej szkodliwe dla zdrowia niż palenie, jak i akceptowalne dla konsumentów, co skłoniło ich do rozważenia potencjalnych korzyści z zachęcania osób palących do zmiany.[xii, xiii, xiv]

Szwedzkie doświadczenia, obejmujące zastępowanie papierosów pasteryzowanym snusem od lat 80., zaczęły dostarczać zakrojonych na szeroką skalę dowodów epidemiologicznych na korzyści zdrowotne dla populacji wynikające z odejścia od tytoniu spalanego na rzecz mniej szkodliwych produktów nikotynowych.[xv, xvi] „Redukcja szkód” to termin ukuty w latach 80. na określenie pragmatycznych interwencji zmniejszających zagrożenia zdrowotne związane z używaniem substancji i aktywnością seksualną w szczytowym okresie kryzysu HIV/AIDS.[xvii] Do 1997 roku badacze tytoniu zaczęli używać określenia „redukcja szkód” w literaturze dotyczącej palenia i ryzyka związanego z tytoniem.[xviii]

W odpowiedzi na rosnące obawy zdrowotne i spadek zaufania konsumentów firmy tytoniowe przez cały XX wiek wielokrotnie podejmowały próby stworzenia i intensywnego promowania „bezpieczniejszych” papierosów. Produkty te jednak pozostawały śmiercionośne, a firmy tytoniowe o tym wiedziały; liczne oszustwa stosowane przez branżę zostały ujawnione w latach 90., co doprowadziło do istotnych konsekwencji prawnych i finansowych. Ostatecznie wysiłki przemysłu tytoniowego na rzecz znacznego ograniczenia szkód powodowanych przez tytoń spalany zakończyły się porażką. Nie mając do zaoferowania żadnych realnie bezpieczniejszych produktów, wobec ogromnej i wciąż rosnącej bazy konsumentów, imperatyw komercyjny nadal przemawiał za papierosami spalanymi.

Praca indywidualnych innowatorów zapoczątkowuje drogę do współczesnych bezpieczniejszych produktów nikotynowych

Wiele innowacji, które zapoczątkowały drogę do dzisiejszych bezpieczniejszych produktów nikotynowych, powstało poza akademickimi badaniami skoncentrowanymi na zdrowiu publicznym i światem przemysłu tytoniowego nastawionym na zysk. Niewielka liczba osób, motywowana własnym pragnieniem rzucenia palenia, realizowała różnorodne innowacje, które ostatecznie doprowadziły do rozwoju współczesnych produktów do wapowania.

W 1963 roku Herbert Gilbert, absolwent studiów biznesowych z Pensylwanii, były wojskowy i palacz 40 papierosów dziennie, zgłosił patent na „Bezdymnego Papierosa Bez Tytoniu”.[xix] Zasilany baterią, zawierał wkład smakowy i nie zawierał tytoniu, ale produkt nigdy nie trafił na rynek. Pod koniec lat 70. amerykański lekarz Dr Norman Jacobson współpracował z jednym ze swoich pacjentów, Philem Rayem, inżynierem kosmicznym NASA i nałogowym palaczem, aby znaleźć sposób na inhalowanie nikotyny bez dymu. Jacobson i Ray z powodzeniem przetestowali plastikowe urządzenie zawierające papier nasączony nikotyną do inhalacji – proces, który określili jako „wapowanie”. Wprowadzony na rynek w 1985 roku pod marką „Favor”, ze względu na wymogi dotyczące przechowywania miał ograniczone możliwości rynkowe, a w 1987 roku produkt został zakazany przez FDA.[xx]

Ostatecznie rozwiązanie przyszło z Chin. Na początku XXI wieku farmaceuta Hon Lik, nałogowy palacz, postanowił znaleźć bezpieczniejszy sposób spożywania nikotyny, gdy u jego ojca, również palacza, zdiagnozowano raka płuc. W 2003 roku eksperymentował z emitującym ultradźwięki o wysokiej częstotliwości elementem piezoelektrycznym, aby odparować płyn zawierający nikotynę. Kolejne modyfikacje projektu pozwoliły Hon Likowi udoskonalić urządzenie wielkości papierosa, zawierające niewielki zasilany baterią element grzewczy. Odparowywał on płyn zawierający nikotynę i aromaty, wytwarzając aerozol, który użytkownicy mogli wdychać.

E-papieros Hon Lika zapoczątkował cichą rewolucję w bezpieczniejszym używaniu nikotyny. Firma, w której pracował Hon Lik, Beijing Saybolt Ruyan Technologies, wprowadziła pierwsze produkty do wapowania w Chinach w 2004 roku, po uzyskaniu aprobaty Chinese Smoking and Health Association. Cieszyły się one popularnością wśród konsumentów, przynosząc firmie 13 mln dolarów przychodu już w samym 2005 roku.[xxi] W oparciu o technologię Hon Lika od połowy pierwszej dekady XXI wieku w chińskim mieście Shenzhen zaczęła rozwijać się nowa branża. Powstał rynek eksportowy, a stopniowo ludzie na całym świecie zaczęli korzystać z tych produktów.

Użytkownicy nikotyny są kluczowymi uczestnikami rozwoju redukcji szkód tytoniowych

W pierwszej dekadzie XXI wieku tysiące osób zaczęło dzielić się na forach internetowych swoimi osobistymi doświadczeniami z przejścia z palenia na produkty do wapowania. Powstawały wspierające społeczności osób wapujących, zarówno w internecie, jak i poza nim. Niektórzy konsumenci odgrywali aktywną rolę, ulepszając kupowane urządzenia do wapowania i dzieląc się z innymi swoimi „modami” (modyfikacjami). Wiele z tych nowych innowacji w technologii wapowania zostało następnie skomercjalizowanych przez sprawnych producentów z Chin, którzy uważnie śledzili potrzeby rosnącej bazy konsumentów. Firmy produkujące wyroby do wapowania zaczęły powstawać również w innych krajach.

Organy ds. zdrowia i regulacji zaczęły zwracać uwagę na używanie e-papierosów i rozważać, jak odpowiednio zareagować. Gdy pojawiły się przesłanki, że regulacje mogą doprowadzić do ograniczenia dostępu do bezpieczniejszych produktów, przy jednoczesnym pozostawieniu w sprzedaży papierosów spalanych, konsumenci zaczęli domagać się prawa do używania produktów, które pomogły im rzucić palenie. Kluczowe momenty, w których społeczności osób wapujących zjednoczyły się wokół swojego prawa do zmiany, obejmowały konsultacje Medicines and Healthcare products Regulatory Agency w Wielkiej Brytanii w 2010 roku oraz projekt dyrektywy Unii Europejskiej w sprawie wyrobów tytoniowych w 2013 roku.[xxii, xxiii]

Poglądy tysięcy osób, które osobiście odniosły korzyści z przejścia z palenia, rzeczywiście wpłynęły na rezultaty polityczne zarówno w 2010, jak i 2013 roku. Te wczesne sukcesy pokazały społeczności osób wapujących, że nie należy lekceważyć zbiorowej siły wielu indywidualnych głosów. Ta oddolna działalność kampanijna mogła pomóc zachęcić do rozwoju obecnego, bardziej ustrukturyzowanego globalnego ruchu rzecznictwa konsumenckiego.

Przemysł tytoniowy późno wkroczył na rynek i zasiał nieufność

Organizacje zdrowia publicznego i tradycyjne organizacje kontroli tytoniu zostały zaskoczone zakłóceniami wywołanymi przez rewolucję wapowania. Podobnie przemysł tytoniowy. W latach 2010. niektórzy przedstawiciele przemysłu tytoniowego dostrzegli zagrożenie, jakie bezpieczniejsze produkty nikotynowe stwarzały dla ich dotychczasowej bazy konsumentów, i weszli na ten rynek. Biorąc pod uwagę przeszłe działania tej branży, doprowadziło to, całkiem zasadnie, do obaw.

Faktem jest, że bezpieczniejsze produkty nikotynowe już istnieją i są wybierane przez miliony konsumentów, którzy chcą poprawić własne zdrowie. Oznacza to, że jeśli globalne otoczenie regulacyjne będzie temu sprzyjać, przemysł tytoniowy może osiągać zyski dzięki przejściu na bezpieczniejsze produkty. Po raz pierwszy istnieje komercyjny interes tych firm i ich akcjonariuszy, który jest zbieżny z celem zdrowia publicznego, jakim jest ograniczanie szkód związanych z paleniem. Jest również wielu innych producentów zajmujących się wytwarzaniem bezpieczniejszych produktów nikotynowych, którzy nie wywodzą się z tradycyjnego przemysłu tytoniowego.

Zakłócenie funkcjonowania zdrowia publicznego i środowiska kontroli tytoniu

Szybko rozwija się istotna i niezależna baza dowodowa przemawiająca za rolą bezpieczniejszych produktów nikotynowych w redukcji szkód powodowanych przez tytoń. Jednak wiele osób w obszarze zdrowia publicznego dotychczas nie zdołało dostosować się do nowej rzeczywistości. Co gorsza, niektóre organizacje zdrowotne stosują te same taktyki „strachu, niepewności i wątpliwości”, za które przemysł tytoniowy był kiedyś, słusznie, krytykowany. Obejmuje to odmowę uwzględniania pojawiających się dowodów naukowych, co w wielu przypadkach przerodziło się w jawną dezinformację.

Nie ulega wątpliwości, że kontrola i debata dotyczące nowych produktów oraz zachowań związanych z używaniem nikotyny są niezbędne. Jednak odruchowy sprzeciw, bez względu na dowody, lub brak gotowości do dyskusji o roli skutecznej redukcji szkód powodowanych przez tytoń w ograniczaniu zgonów i chorób związanych z paleniem, doprowadziły do tego, że fakty padają ofiarą dogmatu, także na najwyższych szczeblach globalnego kształtowania polityki kontroli tytoniu.

Podstaw tego zjawiska można doszukiwać się w finansowej zależności globalnych działań Światowej Organizacji Zdrowia w zakresie kontroli tytoniu – oraz powiązanych organizacji i kampanii – od finansowania przez indywidualnych filantropów. Miliarder z branży usług finansowych i Ambasador WHO ds. Chorób Niezakaźnych Michael Bloomberg opowiada się za podejściem do nikotyny skoncentrowanym na abstynencji. Finansując działania na rzecz redukcji szkód w innych obszarach używania substancji, Bloomberg Philanthropies przeznacza setki milionów dolarów na wspieranie zakazu bezpieczniejszych produktów nikotynowych służących redukcji szkód powodowanych przez tytoń. Ta prywatnie zarządzana fundacja odgrywa dominującą rolę w międzynarodowej kontroli tytoniu.[xxiv]

Odpowiednia regulacja bezpieczniejszych produktów nikotynowych wspiera zdrowie publiczne

Organy państwowe i instytucje zdrowia publicznego mają obowiązek pomagać zapewnić, aby bezpieczniejsze produkty nikotynowe były właściwie testowane, oceniane, regulowane i kontrolowane – na przykład poprzez zapobieganie ich sprzedaży dzieciom. Jednak wykorzystywanie prawa do wpływania na indywidualne zachowania wymaga uwzględnienia kluczowych praw człowieka. Równoważenie praw jednostki z centralnie określanymi korzyściami jest z natury obarczone trudnościami.

Gdy państwo lub organizacje międzynarodowe stanowią i egzekwują prawo, zamiarem jest ograniczenie szkód i ryzyka. Jednak w wielu krajach w 2022 roku znacznie bezpieczniejsze produkty nikotynowe są zakazane lub ograniczone, podczas gdy papierosy – najniebezpieczniejszy sposób używania nikotyny – pozostają powszechnie legalne. W wielu przypadkach papierosy są nawet produkowane przez przedsiębiorstwa państwowe lub przynoszące korzyści państwu.

Osoby palące powinny mieć prawo dostępu do produktów o niższym ryzyku, które według dowodów należą do najskuteczniejszych narzędzi wspierających zaprzestanie palenia. W tym celu na całym świecie powstały organizacje rzecznictwa konsumenckiego, które odniosły pewne znaczące sukcesy w zachowaniu tego prawa w niektórych krajach i regionach. Jednak na najwyższych szczeblach międzynarodowego kształtowania polityki osoby te są wykluczane z udziału w decyzjach, które bezpośrednio wpływają na ich zdrowie. Ramowa Konwencja o Ograniczeniu Użycia Tytoniu uwzględnia redukcję szkód, lecz podejście to było dotychczas ignorowane przy jej wdrażaniu. W świetle nowych zmian w konsumpcji nikotyny oraz z uwzględnieniem podstawowego prawa człowieka do zdrowia, redukcja szkód może i powinna zostać obecnie włączona do międzynarodowych i krajowych działań w zakresie kontroli tytoniu.[xxv]

Możliwość zakończenia palenia jest w naszym zasięgu: nie wolno dopuścić, by nam umknęła

Redukcja szkód powodowanych przez tytoń może zakończyć palenie. Jednak wiele osób nie ufa temu podejściu. Wynika to w dużej mierze z podejrzeń dotyczących zaangażowania przemysłu tytoniowego w produkcję niektórych bezpieczniejszych produktów nikotynowych. Nieufność dodatkowo szerzy się wskutek rozpowszechniania błędnych informacji i dezinformacji przez dobrze finansowane instytucje kontroli tytoniu, które coraz częściej przenoszą swoją uwagę z palenia również na używanie nikotyny.

Podział jest skrajny: środowisko zdrowia publicznego i decydenci są podzieleni w kwestii roli redukcji szkód powodowanych przez tytoń w zaprzestaniu palenia, dalszego używania nikotyny przez dorosłych konsumentów oraz obaw, że bezpieczniejsze produkty nikotynowe stwarzają ryzyko dla młodych ludzi. Podczas gdy debata trwa, każdego dnia ponad miliard dorosłych nadal doznaje szkód z powodu powszechnie legalnego i najbardziej śmiercionośnego systemu dostarczania nikotyny: papierosa tytoniowego.

Prawda jest taka, że dżin wydostał się z butelki: działa potężna siła zakłócająca. Różne bezpieczniejsze produkty nikotynowe zyskały zarówno podstawę dowodową potwierdzającą mniejszą szkodliwość w porównaniu z paleniem papierosów, jak i popularność wśród konsumentów. Jednak podziały zarówno w świecie zdrowia publicznego, jak i polityki blokują postęp.

Zakazywanie bezpieczniejszych produktów nikotynowych, podczas gdy śmiercionośne produkty spalane nadal są w sprzedaży, jest nielogiczne. Ostatecznie poniesie porażkę, przynosząc te same niezamierzone konsekwencje co prohibicja alkoholowa i wojna z narkotykami. Przy ponad miliardzie klientów papierosów podstawowa działalność przemysłu tytoniowego jest niezwykle stabilna. Branżę tę stać na obserwowanie rozwoju walki o redukcję szkód powodowanych przez tytoń.

Skuteczne działania w zakresie redukcji szkód, przy minimalnych kosztach dla rządów i agencji zdrowotnych, mogą zakończyć palenie w ciągu jednego pokolenia. Alternatywą jest kontynuowanie podejść, które nadal będą zawodzić osoby najbardziej potrzebujące, a cenę stanowić będą miliony istnień ludzkich, które w innym przypadku można byłoby uratować.

Niniejszy dokument informacyjny GSTHR podsumowuje kluczowe przesłania The Global State of Tobacco Harm Reduction 2022: The Right Side of History. Jest to trzeci, wydawany co dwa lata raport Global State of Tobacco Harm Reduction (GSTHR), opublikowany 16 listopada 2022 r. Aby uzyskać dalsze informacje o działalności Global State of Tobacco Harm Reduction lub kwestiach poruszonych w niniejszym dokumencie informacyjnym, prosimy o kontakt pod adresem [email protected]

O nas: Knowledge·Action·Change (K·A·C) promuje redukcję szkód jako kluczową strategię zdrowia publicznego opartą na prawach człowieka. Zespół ma ponad czterdziestoletnie doświadczenie w pracy na rzecz redukcji szkód w obszarach używania narkotyków, HIV, palenia tytoniu, zdrowia seksualnego i więziennictwa. K·A·C prowadzi Global State of Tobacco Harm Reduction (GSTHR) , który przedstawia rozwój redukcji szkód związanych z tytoniem oraz stosowanie, dostępność i odpowiedzi regulacyjne dotyczące bezpieczniejszych produktów nikotynowych, a także rozpowszechnienie palenia i związaną z nim śmiertelność w ponad 200 krajach i regionach na całym świecie. Wszystkie publikacje i dane na żywo są dostępne na stronie https://gsthr.org

Nasze finansowanie: Projekt GSTHR jest realizowany dzięki dotacji od Foundation for a Smoke-Free World, niezależnej globalnej organizacji non-profit 501(c)(3) z USA. Zgodnie z warunkami umowy grantowej projekt i jego rezultaty są niezależne redakcyjnie od Fundacji.

Niniejszy dokument informacyjny opiera się na raporcie The Global State of Tobacco Harm Reduction 2022: The Right Side of History. Poniżej podano odniesienia do kilku źródeł zewnętrznych cytowanych w głównym raporcie, jednak pełne dane, wszystkie odniesienia oraz dalsze informacje dotyczące kwestii poruszonych w niniejszym dokumencie informacyjnym znajdują się w pełnym raporcie pod adresem The Global State of Tobacco Harm Reduction 2022: The Right Side of History.

[i] WHO. (2022, 24 maja). Arkusz informacyjny dotyczący tytoniu. World Health Organization. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tobacco

[ii] Anglia: palenie odpowiada za dwa razy więcej przypadków raka w grupach o niższych dochodach. (2021, 2 sierpnia). Cancer Research UK– Cancer News. https://news.cancerresearchuk.org/2021/08/03/england-smoking-responsible-for-twice-as-many-cancers-in-most-deprived-groups/

[iii] WHO, dz. cyt.

[iv] Shapiro, H. (2020). Burning Issues: Global State of Tobacco Harm Reduction 2020. Knowledge-Action-Change. https://gsthr.org/resources/item/burning-issues-global-state-tobacco-harm-reduction-2020, rozdział 4.

[v] Global State of Tobacco Harm Reduction. (2022). 82 million vapers worldwide in 2021: The GSTHR estimate (GSTHR Briefing Papers). https://gsthr.org/briefing-papers/82-million-vapers-worldwide-in-2021-the-gsthr-estimate/

[vi] Kluger, R. (1997). Ashes to Ashes: America’s Hundred-Year Cigarette War, the Public Health, and the Unabashed Triumph of Philip Morris (wyd. 1, Vintage Books). Vintage, s. 20

[vii] Smoking and health: A report of the Royal College of Physicians on smoking in relation to cancer of the lung and other diseases. (1962). Royal College of Physicians. https://www.rcplondon.ac.uk/projects/outputs/smoking-and-health-1962

[viii] Smoking and Health. (1964). [Raport komitetu doradczego dla Naczelnego Lekarza Publicznej Służby Zdrowia, Departamentu Zdrowia, Edukacji i Opieki Społecznej]. Public Health Service. Office of the Surgeon General. https://profiles.nlm.nih.gov/spotlight/nn/catalog/nlm:nlmuid-101584932X202-doc

[ix] Wipfli, H. (2015). The Global War on Tobacco: Mapping the World’s First Public Health Treaty. Johns Hopkins University Press. https://books.google.pl/books?id=fwPHCQAAQBAJ, s. 24.

[x] World Health Organization, „WHO Framework Convention on Tobacco Control” (2005), https://fctc.who.int/who-fctc/overview

[xi] Graham, J. D. P. (1970). Nicotine and Smoking. British Medical Journal, 4(5729), 244.

[xii] Russell, M. A., Jarvis, M. J., & Feyerabend, C. (1980). A new age for snuff? Lancet (London, England), 1(8166), 474–475. https://doi.org/10.1016/s0140-6736(80)91010-7

[xiii] Rodu, B., & Jansson, C. (2004). Smokeless tobacco and oral cancer: A review of the risks and determinants. Critical Reviews in Oral Biology and Medicine: An Official Publication of the American Association of Oral Biologists, 15(5),252–263. https://doi.org/10.1177/154411130401500502

[xiv] Kozlowski, L. T. (2018). Origins in the USA in the 1980s of the warning that smokeless tobacco is not a safe alternative to cigarettes: A historical, documents-based assessment with implications for comparative warnings on less harmful tobacco/nicotine products. Harm Reduction Journal, 15(1), 21. https://doi.org/10.1186/s12954-018-0228-8; Rodu, B., & Godshall, W. T.(2006). Tobacco harm reduction: An alternative cessation strategy for inveterate smokers. Harm Reduction Journal, 3(1), 37. https://doi.org/10.1186/1477-7517-3-37

[xv] Statistics Sweden. (b.d.). Nawyki związane z używaniem tytoniu według wskaźnika, dziedziny badania i płci. Odsetki i szacunkowe liczby w tysiącach. Lata 2008–2009—2021–2021. Statistikdatabasen. Pobrano 27 września 2022 r. z http://www.statistikdatabasen.scb.se/pxweb/en/ssd/START__LE__LE0101__LE0101H/LE01012021H06/

[xvi] Dane przedstawione przez Petera Lee, epidemiologa i statystyka medycznego, oraz badacza tytoniu dr. Larsa Ramströma na Global Forum on Nicotine 2017. Opisane jako New data reveals potential of snus in reducing impact of tobacco-related diseases w News Medical (16 czerwca 2017 r.). [Dostęp: sierpień 2022]. https://www.news-medical.net/news/20170616/New-data-reveals-potential-of-snus-in-reducing-impact-of-tobacco-related-diseases.aspx Zob. także Global State of Tobacco Harm Reduction. (2022). An introduction to snus (GSTHR Briefing Papers). https://gsthr.org/briefing-papers/an-introduction-to-snus/

[xvii] Newcombe, R. (1987). Najwyższy czas na redukcję szkód. Druglink, 2, ss. 10–11.

[xviii] Warner, K. E., Slade, J., & Sweanor, D. T. (1997). Rozwijający się rynek długoterminowego podtrzymywania nikotynowego. JAMA, 278(13), 1087–1092. https://doi.org/10.1001/jama.1997.03550130061038

[xix] Dunworth, J. (2013, 2 października). Wywiad z wynalazcą papierosa elektronicznego. Ashtray Blog. https://www.ecigarettedirect.co.uk/ashtray-blog/2013/10/interview-inventor-e-cigarette-herbert-a-gilbert.html

[xx] Michels, D. L. (1987, 9 lutego). List regulacyjny. Truth Tobacco Industry Documents. https://www.industrydocuments.ucsf.edu/tobacco/docs/#id=xggy0038

[xxi] Ducharme, J. (2022). Big Vape. Hodder & Stoughton, s. 17.

[xxii] Papierosy elektroniczne. Tom 508: debata w środę 7 kwietnia 2010 r. (2010, 7 kwietnia). Hansard – UK Parliament. https://hansard.parliament.uk//commons/2010-04-07/debates/10040762000014/ElectronicCigarettes

[xxiii] European Union. (2014). Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/40/UE z dnia 3 kwietnia 2014 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących produkcji, prezentowania i sprzedaży wyrobów tytoniowych i powiązanych oraz uchylająca dyrektywę 2001/37/WE. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:32014L0040

[xxiv] Shapiro, H. (2020). Palące kwestie: globalny stan redukcji szkód związanych z tytoniem 2020. Knowledge-Action-Change. https://gsthr.org/resources/item/burning-issues-global-state-tobacco-harm-reduction-2020, rozdział 5.

[xxv] Global State of Tobacco Harm Reduction. (2022). Prawo do zdrowia i prawo do redukcji szkód związanych z tytoniem (GSTHR Briefing Papers). https://gsthr.org/briefing-papers/the-right-to-health-and-the-right-to-tobacco-harm-reduction/

Pobierz plik PDF dokumentu informacyjnego (wszystkie języki)