Prawo do zdrowia i prawo do redukcji szkód związanych z tytoniem

Wprowadzenie

Dyskusje na temat praw człowieka od dawna są niedostatecznie rozwinięte w obszarze kontroli tytoniu. Kwestie praw człowieka zostały pominięte podczas opracowywania traktatu międzynarodowego – Ramowej konwencji o ograniczeniu użycia tytoniu (FCTC). Wszelkie późniejsze postępy w zakresie praw człowieka koncentrowały się głównie na uzasadnieniu strategii kontroli popytu i podaży, priorytetowo traktując obowiązki państw w zakresie ochrony ludzi zarówno przed wyrobami tytoniowymi, jak i przemysłem tytoniowym. Dyskurs dotyczący praw człowieka w kontroli tytoniu pomijał kwestię prawa do zdrowia oraz wolności jednostki do podejmowania pozytywnych działań w celu ochrony własnego zdrowia.

Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych potwierdza, że każdy ma prawo do najwyższego osiągalnego poziomu zdrowia fizycznego i psychicznego. Zostało to rozwinięte przez Komitet Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych, który stwierdził, że prawo do decydowania o własnym zdrowiu i ciele wymaga „różnorodnych placówek, dóbr, usług i warunków niezbędnych do realizacji najwyższego osiągalnego poziomu zdrowia”.[i]

W konsekwencji sygnatariusze FCTC mają obowiązek dopilnować, aby nie uniemożliwiali palaczom oraz użytkownikom niebezpiecznych doustnych wyrobów tytoniowych dostępu do bezpieczniejszych alternatyw. Powinni również podejmować pozytywne działania, aby zapewnić dostępność bezpieczniejszych alternatyw. Prawo do decydowania o własnym zdrowiu i ciele stanowi istotę redukcji szkód związanych z tytoniem.

Niniejszy dokument informacyjny podkreśla znaczenie rozwijania narracji o prawie do zdrowia i prawie do redukcji szkód oraz wskazuje możliwości podnoszenia kwestii praw człowieka. Dowodzi, że międzynarodowe prawo praw człowieka wspiera redukcję szkód związanych z tytoniem.

System Organizacji Narodów Zjednoczonych opiera się na prawach człowieka

Szereg konwencji dotyczących praw człowieka i innych instrumentów przyjętych od 1945 roku stworzył wpływowy zbiór międzynarodowego prawa praw człowieka. Zobowiązania wynikające z prawa międzynarodowego są wiążące dla państw, które zgadzają się ich przestrzegać. Oznacza to, że gdy państwo podpisuje konwencję międzynarodową, jego rząd musi wykonać wszystko, czego wymaga traktat. Prawa człowieka to nie tylko kwestia deklaracji, lecz praktyczne działania, które można wykorzystać do poprawy życia ludzi.

W 1946 roku zasady te rozwinięto w odniesieniu do zdrowia wraz z utworzeniem Światowej Organizacji Zdrowia (WHO). Preambuła Konstytucji WHO [ii] jest uznawana za pierwsze sformułowanie prawa do zdrowia w prawie międzynarodowym. Stanowi ona, że:

„Korzystanie z najwyższego osiągalnego poziomu zdrowia jest jednym z podstawowych praw każdego człowieka, bez względu na rasę, religię, przekonania polityczne, sytuację ekonomiczną lub społeczną.[…]”

oraz że

„Rozszerzenie na wszystkie narody korzyści płynących z wiedzy medycznej, psychologicznej i pokrewnej jest niezbędne do pełnego osiągnięcia
zdrowia.[…]”

Zasada prawa do zdrowia została uwzględniona w Międzynarodowym Pakcie Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych (ICESCR) z 1966 roku.[iii] 171 państw zgodziło się być związanych tym traktatem, a ich wykaz znajduje się tutaj.[iv] Artykuł 12 ustanawia prawo każdego do „korzystania z najwyższego osiągalnego poziomu zdrowia fizycznego i psychicznego”. Pakt stanowi, że Państwa Strony (państwa, które do niego przystąpiły) muszą podejmować działania dotyczące „zapobiegania, leczenia i zwalczania chorób epidemicznych, endemicznych, zawodowych i innych”. Artykuł 15 ustęp 1(b) Paktu stwierdza również, że każdy ma prawo „korzystać z dobrodziejstw postępu naukowego”.

Podobne sformułowania są zawarte w wielu traktatach regionalnych oraz w konstytucjach krajowych i przepisach dotyczących praw człowieka. Na przykład Europejska Karta Społeczna z 1965 roku stwierdza, że „każdy ma prawo korzystać ze wszelkich środków umożliwiających mu osiągnięcie najwyższego możliwego poziomu zdrowia”.[v] Artykuł 11 wymaga od państw podejmowania środków zapobiegających chorobom i zachęcania do indywidualnej odpowiedzialności w sprawach zdrowia. Ponadto Karta praw podstawowych Unii Europejskiej (UE) z 2000 roku w artykule 35 stanowi, że wysoki poziom ochrony zdrowia ludzkiego musi być zapewniony przy określaniu i realizacji wszystkich polityk i działań Unii.[vi] Każde państwo ratyfikowało co najmniej jeden międzynarodowy traktat dotyczący praw człowieka uznający prawo do zdrowia.[vii]

Brak ram praw człowieka w FCTC

Ramowa konwencja o ograniczeniu użycia tytoniu (FCTC) z 2005 roku jest pierwszym międzynarodowym traktatem dotyczącym zdrowia, zawartym pod auspicjami WHO.[viii]

Artykuł 1(d) FCTC stanowi, że:

„„Kontrola tytoniu” oznacza szereg strategii dotyczących podaży, popytu i redukcji szkód, których celem jest poprawa zdrowia populacji poprzez wyeliminowanie lub ograniczenie spożycia wyrobów tytoniowych i narażenia na dym tytoniowy.” [podkreślenie dodane]

Preambuła odwołuje się do art. 12 International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights,[ix] oraz do wspomnianej wcześniej Preambuły do Konstytucji WHO. Jednakże, choć podkreśla ona znaczenie praw człowieka, nie jest traktatem dotyczącym praw człowieka, a ramy praw człowieka nie zostały włączone do tekstu. Podczas negocjacji kwestie praw człowieka były rozważane w niewielkim stopniu i żaden delegat ani NGO uczestniczące w procesie nie podniosły tej kwestii.[x] Traktat opiera się raczej na tematach współzależności państw narodowych oraz krajowych i globalnych interesów gospodarczych i zdrowia publicznego.[xi] W tamtym czasie interesy związane z prawami człowieka były promowane przez przemysł tytoniowy (który twierdził, że kontrola tytoniu narusza autonomię osobistą i prawa człowieka), choć w kontroli tytoniu nie istniał równoważny dyskurs dotyczący praw człowieka.

Prawa człowieka i kontrola tytoniu – wolność od i wolność do

Chociaż kwestia ta w dużej mierze pozostaje niedostatecznie rozwinięta, gdy pojawiały się dyskusje o prawach człowieka w kontroli tytoniu, koncentrowały się one na obowiązku państwa ochrony ludzi przed naruszaniem ich praw przez strony trzecie, a zatem na potrzebie skutecznego regulowania przez państwa przemysłu tytoniowego w celu ograniczenia negatywnych skutków używania tytoniu.[xii] Innymi słowy, to podejście do kontroli tytoniu skupiało się na środkach mających zniechęcać do konsumpcji tytoniu, chronić ludzi przed szkodliwymi skutkami tytoniu (w tym osoby postronne), chronić ludzi przed przemysłem tytoniowym oraz chronić dzieci. Obejmuje zatem elementy kontroli tytoniu dotyczące popytu i podaży. Można to nazwać stanowiskiem „wolności od”.

Obejmowałoby to wolność pracy w środowisku niezanieczyszczonym dymem innych osób lub wolność od narażenia na reklamę papierosów spalanych. Jest to przykład wolności negatywnej,[xiii] rozumianej jako wolność od zewnętrznych ograniczeń i wpływów. Ani Strony FCTC, ani Sekretariat FCTC, a także niewielu obserwatorów, nie rozwinęli zasad praw człowieka odnoszących się do trzeciego elementu kontroli tytoniu: redukcji szkód.[xiv]

Dążenie do najwyższego standardu zdrowia i ochrona zdrowia publicznego obejmują również umożliwianie ludziom ochrony samych siebie. Można to nazwać stanowiskiem „wolności do”. Obejmuje ono prawo do decydowania o własnym zdrowiu i ciele – na przykład prawa seksualne i reprodukcyjne.[xv] W tym kontekście, dla osoby używającej tytoniu oznaczałoby to wolność wyboru bezpieczniejszych alternatyw dla papierosów spalanych lub ryzykownych doustnych produktów tytoniowych. Dotychczas wdrażanie FCTC ignorowało to, co określa się jako wolność pozytywną,[xvi] rozumianą jako posiadanie siły i zasobów do realizacji własnego potencjału.

Podejście oparte na prawach, łączące elementy zarówno „wolności do”, jak i „wolności od”, stanowi podstawę znacznej części myślenia o zdrowiu publicznym. Komitet ONZ ds. Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych potwierdza obowiązek państw, wynikający z ICESCR, wspierania ludzi w podejmowaniu świadomych decyzji dotyczących ich zdrowia, dodając, że prawo do decydowania o własnym zdrowiu i ciele wymaga „różnorodnych placówek, dóbr, usług i warunków niezbędnych do urzeczywistnienia najwyższego osiągalnego standardu zdrowia”.[xvii] Jest to podejście posługujące się językiem upodmiotowienia i umożliwiania działania oraz uznające ludzi za kluczowy zasób dla zdrowia.

Preambuła do Konstytucji WHO stwierdza, że „świadoma opinia i aktywna współpraca społeczeństwa mają najwyższe znaczenie dla poprawy zdrowia ludzi”. Jednym z kluczowych dokumentów pozwalających zrozumieć model zdrowia publicznego oparty na prawach człowieka jest Ottawa Charter for Health Promotion WHO z 1986 r.[xviii] „Prawo do zdrowia oparte na upodmiotowieniu” zostało również omówione w analizie WHO dotyczącej społecznych uwarunkowań zdrowia.[xix] Idee te zostały zignorowane w FCTC, a następnie przez WHO w jej zaleceniach dotyczących kontroli tytoniu. Wyłączne odwoływanie się do wolności negatywnej w dyskursie dotyczącym praw człowieka i kontroli tytoniu jest niezwykle nietypowe w sferze zdrowia publicznego, co czyni FCTC wyjątkiem pod względem przyjętego podejścia.

To ograniczone podejście nie wykorzystuje istotnych możliwości poprawy zdrowia publicznego: tych, które wynikają z umożliwiania ludziom przejęcia kontroli nad własnym zdrowiem poprzez dokonywane przez nich samych wybory.

Redukcja szkód związanych z HIV/AIDS w prawie do zdrowia

Ważny i bardzo istotny wyjątek pojawił się wraz z nadejściem HIV/AIDS w połowie lat 80. XX wieku. W tym okresie kontrola narkotyków była postrzegana przez pryzmat zakazów, profilaktyki i abstynencji; w wielu krajach tak pozostaje do dziś.

Jednak prowadzony przez społeczności aktywizm na rzecz walki z AIDS wśród gejów i osób świadczących usługi seksualne szybko nabrał rozpędu, ponieważ wezwania do abstynencji od wszelkiej aktywności seksualnej uznano za nieetyczne, nierealistyczne i nieodpowiednie. Zamiast tego, koncentrując się na zachęcaniu do bezpieczniejszego seksu poprzez używanie prezerwatyw, ruch ten umożliwił ludziom znaczne ograniczenie własnego ryzyka zakażenia HIV. Mniej więcej w tym samym czasie pojawiła się idea bezpieczniejszego używania narkotyków, czyli redukcji szkód związanych z narkotykami, gdy ludzie podjęli działania mające ograniczyć rozprzestrzenianie się HIV wśród osób przyjmujących narkotyki drogą iniekcji.

Początkowo WHO i UN Office on Drugs and Crime (UNODC) aktywnie sprzeciwiały się redukcji szkód związanych z narkotykami. UNODC zakazało wręcz używania słów „harm reduction” pod presją Stanów Zjednoczonych. W 1998 r. ONZ ogłosiła: „Świat wolny od narkotyków: możemy to osiągnąć”. Pobrzmiewa to echem w FCTC z 2005 r., z ambicją stworzenia świata wolnego od tytoniu, zbudowanego na założeniu egzekwowania przepisów i kontroli.

Od początku pierwszej dekady XXI wieku organizacje praw człowieka, w tym Human Rights Watch i International Harm Reduction Association (obecnie Harm Reduction International), prowadziły kampanie na rzecz uznania redukcji szkód za podstawowy aspekt prawa do zdrowia. Współpracowały ze Specjalnymi Sprawozdawcami ONZ ds. Prawa do Zdrowia. W 2008 r. ówczesny Specjalny Sprawozdawca, Paul Hunt, przedstawił zasady Human Rights, Health and Harm Reduction.[xx] Jego następca, Anand Grover, przedstawił zasady podejścia do kontroli narkotyków opartego na zdrowiu w raporcie dla Zgromadzenia Ogólnego ONZ w sierpniu 2010 r..[xxi] Stwierdzono w nim, że „korzystanie z prawa do zdrowia przez wszystkie osoby używające narkotyków – i uzależnione od narkotyków – ma zastosowanie niezależnie od faktu używania przez nie narkotyków”.

Raport Grovera dowodził, że interwencje takie jak leczenie substytucyjne opioidami i wymiana igieł mają fundamentalne znaczenie dla ochrony zdrowia osób używających narkotyków. Jego głównym zaleceniem dla Zgromadzenia Ogólnego ONZ było, aby państwa członkowskie „zapewniły, by wszystkie środki redukcji szkód […] były dostępne dla osób używających narkotyków”.

Zaskarżenie do sądu

Podobnie jak w przypadku osób używających narkotyków, korzystanie z prawa do zdrowia przez wszystkie osoby używające tytoniu i nikotyny ma zastosowanie niezależnie od faktu używania przez nie tytoniu i nikotyny. Dostępność bezpieczniejszych produktów nikotynowych oraz dostęp do nich – czyli redukcja szkód związanych z tytoniem – mają fundamentalne znaczenie dla ochrony zdrowia osób używających tytoniu i nikotyny.

Argumentu tego użyła brytyjska organizacja rzecznicza New Nicotine Alliance (NNA). W UE sprzedaż snusu jest nielegalna, z wyjątkiem Szwecji, mimo obszernych badań naukowych wykazujących, że jest on znacznie bezpieczniejszy niż tytoń spalany. Dowody ze Szwecji i Norwegii wskazują, że używanie snusu pomaga chronić jednostki i populacje przed ryzykiem związanym z paleniem tytoniu.

W 2017 r. Swedish Match – producent snusu – wszczął sprawę przeciwko zakazowi, która została rozpatrzona przez Europejski Trybunał Sprawiedliwości (ECJ). Brytyjski Wysoki Trybunał zezwolił NNA na przystąpienie do sprawy jako niezależnemu interwenientowi.[xxii] Argumentacja prawna NNA przed ECJ opierała się na prawach.[xxiii] Twierdzono w niej, że zakaz sprzedaży snusu narusza EU Charter of Fundamental Rights,[xxiv] w szczególności, że naruszał:

Artykuł 1, Godność człowieka, ponieważ zakaz snusu powoduje niepotrzebne cierpienie i wyniszczającą chorobę;

Artykuł 7, Poszanowanie życia prywatnego i rodzinnego, ponieważ zakaz stanowi nieuzasadnioną ingerencję w osobiste wybory; oraz

Artykuł 35, Opieka zdrowotna, który stanowi, że w politykach i działaniach UE należy zapewnić wysoki poziom ochrony zdrowia.

W swoim wystąpieniu NNA argumentowało, że wymóg UE dotyczący ochrony zdrowia należy interpretować nie tylko jako ochronę przed potencjalnie niebezpiecznymi produktami i działaniami, lecz także jako umożliwienie ludziom ochrony samych siebie poprzez pomoc w dokonywaniu zdrowszych wyborów – wyborów, które pomagają im unikać chorób. Zakaz sprzedaży snusu w UE opierał się na założeniu, że ludzie potrzebują ochrony przed tą substancją. Dowody ze Szwecji i Norwegii wskazywały, że snus umożliwiał ludziom ochronę przed paleniem, dlatego NNA argumentowało, że ludzie w całej Europie mają prawo do dostępu do niego.

Sprawa Swedish Match zakończyła się niepowodzeniem, lecz sprawa NNA jest prekursorem wyzwań dotyczących praw do zdrowia, które mogą zostać podjęte gdzie indziej.

System ONZ okresowego przeglądu postępów państw w zakresie praw człowieka

Organizacje społeczeństwa obywatelskiego mogą korzystać z systemu ONZ Powszechnego Przeglądu Okresowego, który analizuje stan przestrzegania praw człowieka we wszystkich państwach członkowskich ONZ.[xxv] Pod auspicjami Rady Praw Człowieka ONZ sytuacja w zakresie praw człowieka w państwach jest poddawana przeglądowi co pięć lat. Mechanizm ten ma na celu poprawę stanu praw człowieka w każdym państwie, a proces obejmuje ocenę sytuacji w zakresie praw człowieka w państwach oraz zajmowanie się naruszeniami praw człowieka.

System Powszechnego Przeglądu Okresowego (UPR) umożliwia wszystkim zainteresowanym stronom, w tym organizacjom pozarządowym i organizacjom społeczeństwa obywatelskiego, składanie zgłoszeń. „Raportowanie równoległe” to proces równoległy do UPR, w ramach którego organizacje pozarządowe przedstawiają perspektywy społeczeństwa obywatelskiego, aby uzupełnić zgłoszenia, które rządy muszą przedstawić w systemie UPR, lub przedstawić alternatywne wobec nich informacje. Zarówno O’Neill Institute for National and Global Health Law, jak i Campaign for Tobacco Free Kids wykorzystały ten proces podczas Powszechnego Przeglądu Okresowego przeprowadzonego w 2008 roku w Brazylii, aby argumentować, że niewprowadzenie przez rząd brazylijski zakazu palenia w miejscach publicznych oraz zakazu reklamy, promocji i sponsorowania narusza jego zobowiązania wynikające z ICESCR do poszanowania, ochrony i realizacji prawa do zdrowia.[xxvi] O’Neill Institute udostępnia na swojej stronie internetowej przewodnik dotyczący raportowania równoległego związanego z tytoniem.[xxvii]

Proces UPR wykorzystano do zakwestionowania braku postępów we wdrażaniu redukcji szkód związanych z używaniem narkotyków oraz naruszeń praw człowieka wobec osób używających narkotyków. Przykłady zgłoszeń Harm Reduction International do Powszechnych Przeglądów Okresowych dotyczących polityki narkotykowej są dostępne na ich stronie internetowej.[xxviii] International Drug Policy Consortium, Harm Reduction International, Bridging the Gaps oraz PITCH (Partnership to Inspire, Transform and Connect The HIV response) opublikowały przewodnik Making the Universal Periodic Review work for people who use drugs, oparty na doświadczeniach tych organizacji z udziału w UPR w latach 2008–2017.[xxix] Proces ten nie został jednak jeszcze wykorzystany do argumentowania za dostępem do bezpieczniejszych produktów nikotynowych.

Wnioski

Podczas opracowywania FCTC niewystarczająco uwzględniono kwestie praw człowieka, a późniejsza dyskusja na temat praw człowieka i używania nikotyny nie rozwinęła się w dostatecznym stopniu. Dyskurs dotyczący praw człowieka i tytoniu, który nastąpił później, koncentrował się głównie na ochronie. Jest to niezrównoważone, ponieważ skupia się przede wszystkim na kwestiach praw człowieka jako uzasadnieniu środków dotyczących popytu i podaży, mających chronić ludzi przed używaniem tytoniu i przemysłem tytoniowym.

Zaniedbanie prawa do zdrowia jako podstawy kontroli tytoniu idzie w parze z zaniedbaniem redukcji szkód. W rezultacie ogromny zasób umożliwiający zmianę – możliwości przejęcia przez ludzi kontroli nad swoim zdrowiem poprzez przejście na bezpieczniejsze produkty nikotynowe – był systematycznie podważany.

Prawo do zdrowia stanowi podstawę prawa do redukcji szkód związanych z tytoniem.

Wprowadzenie redukcji szkód do programu kontroli tytoniu i promowanie jej jako kwestii praw do zdrowia powinny być kontynuowane przez organizacje rzecznicze reprezentujące osoby bezpośrednio dotknięte jej brakiem – osoby używające nikotyny.

W poszczególnych państwach istnieje potrzeba zbadania możliwości kwestionowania przepisów na mocy ustawodawstwa międzynarodowego, regionalnego i krajowego, a także konstytucji krajowych, aby uznać redukcję szkód związanych z tytoniem za uzasadnioną na gruncie prawa do zdrowia. Na poziomie międzynarodowym zaniedbanie redukcji szkód związanych z tytoniem oraz podejścia opartego na pozytywnych prawach przy wdrażaniu FCTC powinno być kwestionowane przez Państwa-Strony uczestniczące w odbywającej się co dwa lata Konferencji Stron.

Aby uzyskać więcej informacji o działalności Global State of Tobacco Harm Reduction lub kwestiach poruszonych w niniejszym GSTHR Briefing Paper, prosimy o kontakt pod adresem [email protected]

O nas: Knowledge·Action·Change (K·A·C) promuje redukcję szkód jako kluczową strategię zdrowia publicznego opartą na prawach człowieka. Zespół ma ponad czterdzieści lat doświadczenia w pracy na rzecz redukcji szkód związanych z używaniem narkotyków, HIV, paleniem, zdrowiem seksualnym i więzieniami. K·A·C prowadzi Global State of Tobacco Harm Reduction (GSTHR) , który przedstawia rozwój redukcji szkód związanych z tytoniem oraz używanie, dostępność i reakcje regulacyjne dotyczące bezpieczniejszych produktów nikotynowych, a także rozpowszechnienie palenia i związaną z nim śmiertelność w ponad 200 państwach i regionach na całym świecie. Wszystkie publikacje i dane na żywo są dostępne na stronie https://gsthr.org

Nasze finansowanie: Projekt GSTHR jest realizowany dzięki grantowi od Foundation for a Smoke-Free World, niezależnej globalnej organizacji non-profit 501(c)(3) z USA. Zgodnie z warunkami umowy grantowej projekt i jego rezultaty są niezależne redakcyjnie od Fundacji.

[i] Organizacja Narodów Zjednoczonych, Rada Gospodarcza i Społeczna, „Istotne kwestie wynikające z wdrażania Międzynarodowego paktu praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych. Komentarz ogólny nr 14, pkt 37” (Komitet Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych, Genewa, 2000), https://docstore.ohchr.org/SelfServices/FilesHandler.ashx?enc=4slQ6QSmlBEDzFEovLCuW1AVC1NkPsgUedPlF1vfPMJ2c7ey6PAz2qaojTzDJmC0y%2B9t%2BsAtGDNzdEqA6SuP2r0w%2F6sVBGTpvTSCbiOr4XVFTqhQY65auTFbQRPWNDxL

[ii] WHO, „Konstytucja Światowej Organizacji Zdrowia” (1946), https://www.who.int/about/governance/constitution.

[iii] OHCHR, „Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych” (1966), https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-economic-social-and-cultural-rights.

[iv] OHCHR, „Interaktywny panel stanu ratyfikacji”, Biuro Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Praw Człowieka, dostęp: 31 maja 2022 r., https://indicators.ohchr.org/.

[v] Council of Europe, „European Social Charter (ETS No. 035)”, Treaty Office, 26 lutego 1965 r., https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list?module=treaty-detail&treatynum=035.

[vi] „Charter of Fundamental Rights of the European Union”, 326 OJ C § (2012), http://data.europa.eu/eli/treaty/char_2012/oj/eng.

[vii] OHCHR, „The Right to Health”, Fact Sheet No. 31 (Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights and World Health Organization, 1 czerwca 2008 r.), https://www.ohchr.org/en/publications/fact-sheets/fact-sheet-no-31-right-health#:~:text=The%20Fact%20Sheet%20explains%20what,international%20accountability%20and%20monitoring%20mechanisms.

[viii] World Health Organization, „WHO Framework Convention on Tobacco Control” (2005), https://fctc.who.int/who-fctc/overview.

[ix] OHCHR, International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights. https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/international-covenant-economic-social-and-cultural-rights.

[x] Allyn Taylor i Alisha McCarthy, „Human Rights in the Origins of the FCTC”, w: Human Rights and Tobacco Control, red. Marie Elske Gispen, Brigit Toebes i Edward Elgar Publishing, Elgar Studies in Health and the Law Series (Northampton: Edward Elgar Publishing, 2020), 158–71, https://www.elgaronline.com/view/edcoll/9781788974813/9781788974813.00018.xml.

[xi] Tamże.

[xii] Oscar Cabrera i Andrés Constantin, „Tobacco Control in International Human Rights Law”, w: Human Rights and Tobacco Control, red. Marie Elske Gispen, Brigit Toebes i Edward Elgar Publishing, Elgar Studies in Health and the Law Series (Northampton: Edward Elgar Publishing, 2020), 45–62, https://www.elgaronline.com/view/edcoll/9781788974813/9781788974813.00012.xml.

[xiii] Isaiah Berlin, „Two Concepts of Liberty”, w: Four Essays on Liberty (Oxford University Press, 1969), 118–72, https://cactus.dixie.edu/green/B_Readings/I_Berlin%20Two%20Concpets%20of%20Liberty.pdf.

[xiv] Rzadkim wyjątkiem jest Benjamin Mason Meier i Donna Shelley, „The Fourth Pillar of the Framework Convention on Tobacco Control: Harm Reduction and the International Human Right to Health”, Public Health Reports 121, nr 5 (2006): 494–500.

[xv] World Health Organization, „Human Rights and Health”, WHO, 29 grudnia 2017 r., https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/human-rights-and-health.

[xvi] Tamże.

[xvii] United Nations, Economic and Social Council, „Substantive Issues Arising in the Implementation of the International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights. General Comment No. 14, pkt 37.”

[xviii] World Health Organization, „First International Conference on Health Promotion, Ottawa, 21 November 1986”, dostęp: 31 maja 2022 r., https://www.who.int/teams/health-promotion/enhanced-wellbeing/first-global-conference.

[xix] World Health Organization, „A Conceptual Framework for Action on the Social Determinants of Health”, 13 lipca 2010 r., https://www.who.int/publications-detail-redirect/9789241500852. Dokument dyskusyjny 2 (polityka i praktyka).

[xx] Wystąpienie profesora Paula Hunta, specjalnego sprawozdawcy ONZ ds. prawa do najwyższego osiągalnego standardu zdrowia, „Human Rights, Health and Harm Reduction” (Harm Reduction 2008: 19. Międzynarodowa Konferencja IHRA, Barcelona, 2008), https://www.tni.org/files/publication-downloads/hunt.pdf.

[xxi] Anand Grover, „Report of the Special Rapporteur on the Right of Everyone to the Enjoyment of the Highest Attainable Standard of Physical and Mental Health”, Human Rights and Drugs (United Nations, 2010), https://www.hr-dp.org/contents/1052.

[xxii] „NNA Challenges the Ban on Snus”, New Nicotine Alliance UK, dostęp: 31 maja 2022 r., https://nnalliance.org/nna-challenges-the-ban-on-snus.

[xxiii] New Nicotine Alliance, „New Nicotine Alliance Submission to the European Court of Justice”, 2017, https://nnalliance.org/images/NNA_submission_to_European_Court_of_Justice_2017.pdf.

[xxiv] Charter of Fundamental Rights of the European Union.

[xxv] Rada Praw Człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych, „Powszechny okresowy przegląd”, OHCHR, dostęp: 31 maja 2022 r., https://www.ohchr.org/en/hr-bodies/upr/upr-main.

[xxvi] O’Neill Institute for National and Global Health Law, „Raport alternatywny do okresowego sprawozdania rządu Brazylii: Zapobieganie używaniu tytoniu w Brazylii i jego ograniczanie: Pozostałe zadania” (Organizacja Narodów Zjednoczonych, 2009), https://oneill.law.georgetown.edu/wp-content/uploads/2009/06/2009-05_Shadow-Report-Brazil.pdf.

[xxvii] „Przewodnik po alternatywnym raportowaniu dotyczącym tytoniu przed organami praw człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych” (O’Neill Institute for National and Global Health Law, 2012), https://oneill.law.georgetown.edu/wp-content/uploads/2012/06/FIC-ONeill-shadow_reporting_guide_ENG.pdf.

[xxviii] „Materiały Harm Reduction International dla Powszechnego okresowego przeglądu ONZ – Chiny i Malezja”, Harm Reduction International, 2018, https://www.hri.global/contents/1875.

[xxix] „Jak sprawić, aby powszechny okresowy przegląd działał na rzecz osób używających narkotyków” (The International Drug Policy Consortium, Harm Reduction International, Bridging the Gaps i PITCH (Partnership to Inspire, Transform and Connect The HIV response), 2019), http://fileserver.idpc.net/library/PITCH_Making_UPR_Work_PUD.pdf