Kluczowe pojęcia
Redukcja szkód związanych z używaniem tytoniu to potencjalnie ratująca życie interwencja dla milionów ludzi na całym świecie. Osobom, które obecnie używają wyrobów tytoniowych wysokiego ryzyka, takich jak papierosy i niektóre wyroby tytoniowe do stosowania doustnego, oferuje możliwość przejścia na szereg bezpieczniejszych produktów nikotynowych (SNP), które stanowią mniejsze zagrożenie dla ich zdrowia. Choć jest to stosunkowo nowe narzędzie w arsenale globalnych rozwiązań w zakresie zdrowia publicznego, jego skuteczność opiera się na dziesięcioleciach sukcesów wcześniejszych inicjatyw redukcji szkód.
Każdy używa produktów lub zachowuje się w sposób, który stwarza zagrożenie dla zdrowia. Rządy nie próbują na przykład powstrzymywać ludzi przed prowadzeniem samochodu. Zamiast tego uchwalają przepisy dotyczące używania pasów bezpieczeństwa i wydają normy bezpieczeństwa dla producentów. Działania te zmniejszają – ale nie eliminują – ryzyko obrażeń lub śmierci.
W zdrowiu publicznym redukcja szkód zmniejsza zagrożenia dla zdrowia poprzez zapewnianie ludziom bezpieczniejszych alternatywnych produktów i/lub zachęcanie do mniej ryzykownych zachowań, zamiast zakazywania tych produktów lub zachowań. Wyłoniła się w walce z HIV/AIDS w latach 80. XX wieku, a od tego czasu rozwinęła się w szereg opartych na dowodach, humanitarnych i opłacalnych praktyk, które ratują niezliczone życia na całym świecie.
Większość ludzi wie, że używanie tytoniu jest szkodliwe dla zdrowia oraz że ludzie używają tytoniu, aby przyjmować nikotynę. Mniej znany jest fakt, że sama nikotyna nie powoduje ciężkich chorób związanych z wyrobami tytoniowymi wysokiego ryzyka, takimi jak papierosy. Nikotyna jest substancją o stosunkowo niskim ryzyku, lecz jej działanie sprzyja powtarzanemu używaniu. To jeden z powodów, dla których ludziom trudno jest przestać palić, nawet gdy wiedzą, że szkodzi to ich zdrowiu.
Najniebezpieczniejszym sposobem używania nikotyny jest spalenie papierosa i wdychanie dymu. Spalanie tytoniu uwalnia smołę i gazy zawierające tysiące toksyn, z których wiele stwarza ryzyko ciężkiej choroby, prowadząc do przedwczesnej śmierci połowy wszystkich palaczy. Niektóre wyroby tytoniowe do stosowania doustnego również uwalniają niebezpieczne toksyny podczas używania.
Natomiast bezpieczniejsze produkty nikotynowe (SNP) są niepalne: żaden z nich nie spala tytoniu, a niektóre w ogóle nie zawierają tytoniu. Należą do nich e-papierosy, beztytoniowe saszetki nikotynowe, szwedzki snus (tytoń doustny), wiele amerykańskich bezdymnych tytoni do żucia oraz podgrzewane wyroby tytoniowe. Wiele z tych produktów opracowano dopiero w ciągu ostatnich 10–15 lat.
Plastry i gumy stanowią inną kategorię produktów redukcji szkód związanych z używaniem tytoniu, nazywaną nikotynową terapią zastępczą (NRT). NRT i produkty farmaceutyczne, takie jak wareniklina (zwana również Champix), są skuteczne dla wielu osób, podczas gdy dla innych nie działają. W wielu krajach o niskich i średnich dochodach (LMIC) są niedostępne lub nieosiągalne cenowo.
SNP stanowią inną opcję dla osób, które chcą ograniczyć szkody związane z używaniem nikotyny. Wielu konsumentów twierdzi, że podoba im się wapowanie, używanie saszetek nikotynowych, snusu lub podgrzewanych wyrobów tytoniowych, ponieważ w porównaniu z innymi metodami rzucania palenia zapewniają one bardziej satysfakcjonujące zastępstwo dla niektórych nawyków i zachowań związanych z paleniem.
Dlaczego potrzebna jest redukcja szkód związanych z używaniem tytoniu?
Obecne działania mające ograniczyć palenie nie działają wystarczająco szybko ani skutecznie.
Na świecie jest 1,1 miliarda palaczy, a liczba ta pozostaje niezmieniona od 2000 roku; 80 procent z nich mieszka w krajach o niskich i średnich dochodach. Wiele milionów ludzi używa także innych ryzykownych wyrobów tytoniowych. Prognozowana przez WHO liczba zgonów z powodu palenia nie zmieniła się od 20 lat i nadal wynosi miliard do końca stulecia. W 2006 roku WHO przewidziała, że do 2030 roku będzie dochodzić do 8 milionów zgonów rocznie.[i] Już osiągnęliśmy ten poziom.
Obecne środki kontroli tytoniu nie zmniejszają liczby zgonów i zachorowań spowodowanych paleniem.
Historia redukcji szkód
Redukcja szkód często nie jest inicjowana przez ekspertów, lecz przez osoby bezpośrednio dotknięte ryzykownymi zachowaniami lub angażujące się w nie, jako sposób wspierania swoich rówieśników. Jej rozwój może być organicznym i dynamicznym procesem.
Gdy redukcja szkód zaczęła się rozwijać w latach 80. XX wieku, społeczności reagowały na pojawienie się HIV wśród mężczyzn uprawiających seks z mężczyznami, osób świadczących usługi seksualne oraz osób przyjmujących narkotyki w zastrzykach. Ludzie rozdawali prezerwatywy, sterylny sprzęt do iniekcji oraz porady, jak ograniczyć ryzyko zakażenia wirusem. Początkowo grupy te nie otrzymywały pomocy od rządu. Reakcja polityków, mediów, ogółu społeczeństwa i wielu osób z sektora zdrowia była często wroga.
Jednak pod koniec lat 80. XX wieku politycy i środowisko medyczne w Wielkiej Brytanii zaczęli dostrzegać potencjalne korzyści i opłacalność podejścia opartego na redukcji szkód. Przyczyniło się to do sukcesu Wielkiej Brytanii w ograniczaniu rozprzestrzeniania się HIV. Również w innych krajach odnotowano gwałtowny spadek wskaźników zakażeń po przyjęciu środków redukcji szkód. Redukcja szkód działa.
Redukcja szkód jest szczególnie istotna w odniesieniu do używania substancji psychoaktywnych (czyli takich, które zmieniają stan psychiczny). Używanie produktów wpływających na nastrój jest powszechne we wszystkich kulturach i częściach świata; przykłady obejmują kofeinę, herbatę, nikotynę, alkohol, konopie, opium, środki uspokajające i rośliny psychoaktywne. Niektóre substancje same w sobie są ryzykowne. W przypadku innych znaczna część ryzyka wiąże się ze sposobem przyjmowania substancji. W przypadku nikotyny droga podania ma kluczowe znaczenie dla poziomu ryzyka.
Czy dalsze używanie nikotyny jest powodem do niepokoju?
Nikotyna znajduje się na liście leków podstawowych Światowej Organizacji Zdrowia, ponieważ lekarze od dziesięcioleci przepisują plastry i gumy nikotynowe osobom próbującym rzucić palenie.
Wpływ nikotyny na mózg sprzyja regularnemu jej używaniu, ale jest to substancja o stosunkowo niskim ryzyku i nie powoduje żadnych problemów zdrowotnych wywoływanych przez dym papierosowy. Słowo „uzależnienie” przywołuje najgorsze obrazy przewlekłego używania alkoholu i innych narkotyków. Jest to mylące. Uzależnienie ogólnie definiuje się jako kompulsywne używanie połączone ze szkodą dla siebie lub innych. Jeśli usuniemy szkodę, pozostaje przymus używania łagodnego stymulantu, podobny do używania kofeiny.[ii]
Jak rozwinęła się redukcja szkód związanych z paleniem tytoniu?
Ideę redukcji szkód związanych z paleniem tytoniu można prześledzić do brytyjskiego badacza tytoniu Michaela Russella, który pisał o niej w British Medical Journal w 1976 roku.[iii] Uznawał on, że ludzie „palą dla nikotyny, ale umierają od smoły”. Od tego czasu w kilku raportach analizowano ideę, że dopóki tytoń nie jest spalany, nikotynę można przyjmować przy znacznie zmniejszonym ryzyku. Należą do nich raport amerykańskiego Institute of Medicine z 2001 roku Clearing the Smoke: Assessing the Science Base for Tobacco Harm Reduction,[iv] oraz raport brytyjskiego Royal College of Physicians z 2007 roku Harm reduction in nicotine addiction: helping people who can't quit.[v]
Raporty te powstały, zanim większość obecnie dostępnych bezpieczniejszych produktów nikotynowych była dostępna (z wyjątkiem snusu i NRT). Redukcja szkód związanych z paleniem tytoniu była napędzana zarówno przez palaczy, którzy chcą przejść z palenia na inne produkty, jak i przez rosnącą dostępność SNP. To odejście od palenia zwykle następowało bez wsparcia zdrowia publicznego i rządów – a czasem pomimo ich sprzeciwu.
Redukcja szkód i prawo do zdrowia dla wszystkich
Redukcja szkód jest kwestią polityczną i sprawiedliwości społecznej, a także kwestią zdrowia publicznego. Traktaty międzynarodowe jasno wskazują, że zdrowie jest prawem powszechnym,[vi] a ONZ uznała, że redukcja szkód dla osób używających narkotyków stanowi część prawa do zdrowia.[vii] 1,1 miliarda osób na całym świecie, które palą, ma takie samo prawo do zdrowia jak wszyscy inni.
Podstawową zasadą zdrowia publicznego, popieraną przez Światową Organizację Zdrowia, jest wzmacnianie ludzi, aby mogli kontrolować własne zdrowie i prowadzić zdrowsze życie.[viii] Redukcja szkód związanych z paleniem tytoniu jest doskonałym przykładem tego, jak ludzie zostają wzmocnieni, by zadbać o własne zdrowie, wybierając bezpieczniejsze sposoby używania nikotyny.
Redukcja szkód związanych z paleniem tytoniu, przemysł tytoniowy i międzynarodowa kontrola tytoniu
Redukcja szkód związanych z paleniem tytoniu jest jednym z trzech filarów kontroli tytoniu. Ramowa konwencja o ograniczeniu użycia tytoniu (FCTC)[ix] – międzynarodowy traktat dotyczący tytoniu – weszła w życie w 2005 roku. Jej celem było przeciwstawienie się coraz bardziej międzynarodowemu charakterowi firm tytoniowych poprzez zjednoczenie państw w celu opracowania środków kontroli produkcji i używania tytoniu.[x]
FCTC stwierdza, że kontrola tytoniu oznacza „szereg strategii dotyczących podaży, popytu i redukcji szkód, których celem jest poprawa zdrowia populacji poprzez wyeliminowanie lub ograniczenie konsumpcji wyrobów tytoniowych i narażenia na dym tytoniowy”. (wyróżnienie dodane).[xi]
FCTC nie definiuje redukcji szkód, ale urzędnicy opracowujący Konwencję byli świadomi, że mogą zostać stworzone produkty umożliwiające przyjmowanie nikotyny przy znacznie mniejszym ryzyku dla konsumentów i osób postronnych. FCTC deklaruje również, że środki kontroli tytoniu są dynamiczne i powinny być „oparte na aktualnych i istotnych przesłankach naukowych, technicznych i ekonomicznych”.
FCTC weszła w życie, zanim wiele bezpieczniejszych produktów nikotynowych było dostępnych. Nowsze SNP zostały opracowane i wprowadzone na rynek przez firmy komercyjne, z których większość nie była tradycyjnymi firmami tytoniowymi. Produkty do wapowania zostały najpierw opracowane przez zaawansowany technologicznie przemysł elektroniczny w Chinach.
Wiele osób, które przez lata walczyły z przemysłem tytoniowym, błędnie twierdziło, że redukcja szkód związanych z paleniem tytoniu jest jedynie fortelem przemysłu mającym zwabić młodych ludzi do dożywotniej zależności od nikotyny. Obok tych twierdzeń dobrze zorganizowana i dobrze finansowana globalna kampania aktywnie dążyła do podważenia rosnącej bazy dowodowej dotyczącej redukcji szkód związanych z paleniem tytoniu oraz jej roli w pomaganiu dorosłym palaczom w rzuceniu palenia. Kampania koncentrowała się na wywołaniu paniki moralnej wokół wapowania przez młodych ludzi (głównie w USA), mimo że dane rządu USA pokazują, iż wapowanie wśród młodych ludzi gwałtownie spadło.[xii] Rzeczywiście, w corocznych badaniach przeprowadzanych przez Centers for Disease Control and Prevention liczba uczniów szkół średnich, którzy zgłosili używanie e-papierosów w ciągu ostatnich 30 dni, spadła o 59% między 2019 rokiem[xiii] a 2021 rokiem.[xiv] Obecnie WHO sprzeciwia się redukcji szkód związanych z paleniem tytoniu, jednocześnie popierając podejście oparte na redukcji szkód w wielu innych obszarach zdrowia publicznego.
Co sądzą eksperci
Stale rosnący zbiór niezależnych dowodów z całego świata oraz przeglądy przeprowadzone przez cieszące się międzynarodowym uznaniem organizacje zawodowe i medyczne wskazują, że bezpieczniejsze produkty nikotynowe są znacznie bezpieczniejsze niż jakiekolwiek produkty spalane oraz wiele rodzajów doustnych produktów tytoniowych. Dowody pokazują, że mogą one odegrać ważną rolę w ograniczaniu zgonów i chorób związanych z paleniem.
International Agency for Research on Cancer: „Oczekuje się, że używanie e-papierosów będzie wiązało się z niższym ryzykiem chorób i śmierci niż palenie tytoniu. […] E-papierosy mogą ograniczyć ogromne obciążenie chorobami i zgonami spowodowanymi paleniem tytoniu, jeśli większość palaczy przejdzie na e-papierosy.”[xv]
The Society for Research on Nicotine and Tobacco leaders: Piętnastu byłych prezydentów SRNT opublikowało wspólne oświadczenie, że „wapowanie może przynieść korzyści zdrowiu publicznemu, biorąc pod uwagę istotne dowody potwierdzające potencjał wapowania w ograniczaniu śmiertelnego żniwa palenia. [...] Częste wapowanie zwiększa odsetek dorosłych rzucających palenie [a] całkowite zastąpienie palenia wapowaniem prawdopodobnie zmniejsza ryzyko zdrowotne, być może znacznie.”[xvi]
Public Health England: „Nasz nowy przegląd potwierdza ustalenie, że wapowanie stanowi ułamek ryzyka związanego z paleniem, jest co najmniej o 95% mniej szkodliwe i stwarza znikome ryzyko dla osób postronnych. Jednak ponad połowa palaczy albo błędnie uważa, że wapowanie jest tak samo szkodliwe jak palenie, albo po prostu tego nie wie”.[xvii]
UK Royal College of Physicians: „Chociaż nie jest możliwe precyzyjne określenie długoterminowego ryzyka zdrowotnego związanego z e-papierosami, dostępne dane sugerują, że jest ono prawdopodobnie nie większe niż 5% ryzyka związanego z palonymi wyrobami tytoniowymi i może być znacznie niższe od tej wartości. […] E-papierosy skutecznie pomagają ludziom rzucić palenie”.[xviii]
British Medical Association: „Znaczna liczba palaczy używa e-papierosów (papierosów elektronicznych), a wielu z nich zgłasza, że pomagają im one rzucić palenie lub ograniczyć używanie papierosów. Ich stosowanie może wyraźnie przynieść korzyści w postaci zmniejszenia znacznych szkód związanych z paleniem, a panuje rosnący konsensus, że są one znacznie mniej szkodliwe niż używanie tytoniu”.[xix]
New Zealand Ministry of Health: „Ministerstwo uważa, że produkty do wapowania mogą zmniejszać nierówności i przyczyniać się do osiągnięcia celu Smokefree 2025. Dowody dotyczące produktów do wapowania wskazują, że niosą one znacznie mniejsze ryzyko niż palenie papierosów, ale nie są wolne od ryzyka. Rośnie liczba dowodów na to, że wapowanie może pomagać ludziom rzucić palenie. Nie ma międzynarodowych dowodów na to, że produkty do wapowania podważają długoterminowy spadek palenia papierosów wśród dorosłych i młodzieży, a w rzeczywistości mogą się do niego przyczyniać”.[xx]
Royal Australian College of General Practitioners: „E-papierosy mogą łagodzić głód nikotynowy i objawy odstawienia nikotyny, a także symulować behawioralne i sensoryczne aspekty palenia. [...] Rozsądne jest stwierdzenie, że jeśli są używane jako zamiennik, a nie dodatek, e-papierosy są znacznie mniej szkodliwe niż kontynuowanie palenia”.[xxi]
Cochrane Review: Złoty standard systematycznych przeglądów randomizowanych badań kontrolowanych wykazał, że „na każde 100 osób używających nikotynowych e-papierosów, aby rzucić palenie, od 9 do 14 może skutecznie rzucić palenie, w porównaniu z zaledwie 6 na 100 osób stosujących NRT, 7 na 100 używających e-papierosów bez nikotyny lub czterema na 100 osobami nieotrzymującymi wsparcia albo otrzymującymi wyłącznie wsparcie behawioralne”.[xxii]
US Federal Drug Administration: FDA przyznała w Stanach Zjednoczonych szereg zezwoleń Premarket Tobacco Product Applications (PMTAs)[xxiii] oraz Modified Risk Tobacco Product orders (MRTPs)[xxiv] dla bezpieczniejszych produktów nikotynowych. Zatwierdzenie wymaga od producentów wykazania, że wnioski są „odpowiednie dla ochrony zdrowia publicznego” w odniesieniu do ryzyka i korzyści dla całej populacji. MRTP zezwala na wprowadzanie do obrotu wyrobu tytoniowego, który stwarza niższe ryzyko w porównaniu z innymi produktami dostępnymi na rynku. General Snus firmy Swedish Match został pierwszym MRTP zatwierdzonym przez FDA w październiku 2019 r. W lipcu 2020 r. FDA zezwoliła na wprowadzanie do obrotu podgrzewanego wyrobu tytoniowego IQOS firmy PMI jako MRTP.
Redukcja szkód związanych z tytoniem w praktyce
Badania przeprowadzone przez Global State of Tobacco Harm Reduction szacują, że na świecie jest 112 milionów użytkowników bezpieczniejszych produktów nikotynowych.[xxv]
Dowody z wielu krajów wskazują, że palacze przechodzą na produkty o niższym ryzyku. Przykładowo, istnieją wyraźne oznaki efektów substytucji – SNP zastępują palenie – w tym w następujących krajach:
- Norwegia: 15% młodych kobiet używa snusu, ale pali tylko 1%. Kraj ten ma jeden z najniższych na świecie poziomów palenia wśród kobiet, a młode kobiety używają snusu zamiast papierosów.[xxvi]
- Japonia: Sprzedaż papierosów spadła o jedną trzecią od czasu wprowadzenia podgrzewanych wyrobów tytoniowych.[xxvii]
- Szwecja: Szwedzcy mężczyźni przeszli z palenia na używanie snusu. W rezultacie Szwecja ma najniższy w Europie wskaźnik chorób związanych z tytoniem. Szwecja jest jedynym państwem UE, które osiągnęło status kraju wolnego od dymu tytoniowego, definiowany jako rozpowszechnienie palenia wśród dorosłych poniżej 5%.[xxviii]
- Wielka Brytania: Upowszechnieniu wapowania towarzyszył szybki spadek palenia, a e-papierosy są najpopularniejszym sposobem na rzucenie palenia. W Wielkiej Brytanii wapuje 3,6 miliona osób, z czego 2,4 miliona całkowicie rzuciło palenie.[xxix]
- Nowa Zelandia: Szybkie upowszechnienie wapowania (z 0,9% dorosłych w 2016 r. do 6,2% w 2021 r.) wiązało się z dramatycznym spadkiem palenia – z 14,5% do 9,4%.[xxx]
Zmiany w rozpowszechnieniu palenia i wapowania w Nowej Zelandii
Co powinno wydarzyć się dalej?
Redukcja szkód związanych z tytoniem ma do odegrania kluczową rolę w przyszłości kontroli tytoniu poprzez zmniejszanie globalnego spożycia papierosów i ryzykownych doustnych wyrobów tytoniowych. Oferuje nowe możliwości milionom osób, które chcą odejść od palenia i innych ryzykownych wyrobów tytoniowych. Dla osób, które nie mogą lub nie chcą zrezygnować z nikotyny, przejście na bezpieczniejsze produkty nikotynowe oferuje ogromne potencjalne korzyści.
Rządy powinny ułatwiać redukcję szkód związanych z tytoniem. Powinny unikać tworzenia lub usuwać przeszkody w używaniu bezpieczniejszych produktów nikotynowych przez osoby, które chcą zaprzestać ryzykownego używania tytoniu. Powinny wdrażać skuteczne i odpowiednie regulacje, które chronią konsumentów i zapobiegają korzystaniu z tych produktów przez młodzież. Powinny również zachęcać dorosłych palaczy do przejścia na mniej ryzykowne produkty oraz unikać polityk i przepisów, które celowo lub nieumyślnie faworyzują produkty ryzykowne.
Aby uzyskać więcej informacji o działalności Global State of Tobacco Harm Reduction lub kwestiach poruszonych w niniejszym GSTHR Briefing Paper, prosimy o kontakt pod adresem [email protected]
O nas: Knowledge·Action·Change (K·A·C) promuje redukcję szkód jako kluczową strategię zdrowia publicznego opartą na prawach człowieka. Zespół ma ponad czterdziestoletnie doświadczenie w pracy na rzecz redukcji szkód związanych z używaniem narkotyków, HIV, paleniem tytoniu, zdrowiem seksualnym i więziennictwem. K·A·C prowadzi Global State of Tobacco Harm Reduction (GSTHR) który przedstawia rozwój redukcji szkód związanych z tytoniem oraz użycie, dostępność i reakcje regulacyjne dotyczące bezpieczniejszych produktów nikotynowych, a także rozpowszechnienie palenia i związaną z nim śmiertelność w ponad 200 krajach i regionach na całym świecie. Aby uzyskać dostęp do wszystkich publikacji i danych na żywo, odwiedź https://gsthr.org
Nasze finansowanie: Projekt GSTHR jest realizowany dzięki grantowi od Foundation for a Smoke-Free World, niezależnej globalnej organizacji non-profit 501(c)(3) z USA. Zgodnie z warunkami umowy grantowej projekt i jego rezultaty są niezależne redakcyjnie od Fundacji.
[i] Colin D. Mathers i Dejan Loncar, „Projekcje globalnej śmiertelności i obciążenia chorobami w latach 2002–2030”, PLoS Medicine 3, nr 11 (listopad 2006): e442, https://doi.org/10.1371/journal.pmed.0030442.
[ii] Royal Society of Public Health – komunikat prasowy (sierpień 2015) Nikotyna „nie jest bardziej szkodliwa dla zdrowia niż kofeina” https://www.rsph.org.uk/about-us/news/nicotine--no-more-harmful-to-health-than-caffeine-.html?s=03
Komunikat towarzyszy raportowi Rzucanie palenia poprzez stosowanie innych źródeł nikotyny:
https://www.rsph.org.uk/resourceLibrary/stopping-smoking-by-using-other-sources-of-nicotine.html.
[iii] M A Russell, „Papierosy o niskiej zawartości smoły i średniej zawartości nikotyny: nowe podejście do bezpieczniejszego palenia”, British Medical Journal 1, nr 6023 (12 czerwca 1976): 1430–33.
[iv] Institute of Medicine (US) Committee to Assess the Science Base for Tobacco Harm Reduction, Rozwiewanie dymu: ocena podstaw naukowych redukcji szkód związanych z tytoniem, red. Kathleen Stratton i in. (Washington (DC): National Academies Press (US), 2001), https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK222375/.
[v] Tobacco Advisory Group of the Royal College of Physicians, „Redukcja szkód w uzależnieniu od nikotyny: pomoc osobom, które nie mogą rzucić palenia” (Londyn: Royal College of Physicians, październik 2007),
[vi] UN Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR), „Prawo do zdrowia, arkusz informacyjny nr 31” (UN Office of the High Commissioner for Human Rights (OHCHR), czerwiec 2008),
https://www.ohchr.org/Documents/Publications/Factsheet31.pdf.
[vii] United Nations, „Powszechna deklaracja praw człowieka”, w United Nations (Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych, Paryż: United Nations, 1948), https://www.un.org/en/about-us/universal-declaration-of-human-rights.
[viii] World Health Organization, „Prawa człowieka i zdrowie”, WHO, 29 grudnia 2017 r.,
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/human-rights-and-health.
[ix] WHO, Ramowa konwencja WHO o ograniczeniu użycia tytoniu (Genewa, Szwajcaria: World Health Organization, 2005), https://www.who.int/fctc/text_download/en/
[x] Harry Shapiro, „Palące kwestie: globalny stan redukcji szkód związanych z tytoniem 2020” (Londyn: Knowledge-Action-Change, 2020). Rozdział 6, strona 115:
https://gsthr.org/resources/item/burning-issues-global-state-tobacco-harm-reduction-2020/
[xi] WHO, Ramowa konwencja WHO o ograniczeniu użycia tytoniu. Artykuł 1, ustęp (d), strona 11.
[xii] GSTHR, „Walka z ostatnią wojną: WHO i międzynarodowa kontrola tytoniu”, Raporty tematyczne GSTHR (Londyn: Knowledge•Action•Change, 2021)
https://gsthr.org/resources/thr-reports/fighting-the-last-war/
GSTHR, „Walka z ostatnią wojną: WHO i międzynarodowa kontrola tytoniu”, Dokumenty informacyjne GSTHR (Londyn: Knowledge•Action•Change, listopad 2021)
https://gsthr.org/briefing-papers/fighting-the-last-war-the-who-and-international-tobacco-control/
[xiii] Centers for Disease Control and Prevention – komunikat prasowy, grudzień 2019 r.:
https://www.cdc.gov/media/releases/2019/1205-nyts-2019.html
[xiv] Centers for Disease Control and Prevention, Notes from the Field: E-Cigarette Use Among Middle and High School Students — National Youth Tobacco Survey, Stany Zjednoczone, 2021 r.
https://www.cdc.gov/mmwr/volumes/70/wr/mm7039a4.htm
[xv] Ten cytat agencji WHO został od tego czasu usunięty.
[xvi] David J. K. Balfour i in., Balancing Consideration of the Risks and Benefits of E-Cigarettes, American Journal of Public Health, opublikowano online we wrześniu 2021 r.
https://ajph.aphapublications.org/doi/full/10.2105/AJPH.2021.306416
[xvii] Public Health England – komunikat prasowy, 6 lutego 2018 r.:
https://www.gov.uk/government/news/phe-publishes-independent-expert-e-cigarettes-evidence-review
[xviii] Royal College of Physicians, Nicotine without smoke: Tobacco harm reduction https://www.rcplondon.ac.uk/projects/outputs/nicotine-without-smoke-tobacco-harm-reduction
[xix] British Medical Association. E-cigarettes: balancing risks and opportunities. BMA, 2017 r.
https://www.bma.org.uk/media/2083/e-cigarettes-position-paper-v3.pdf
[xx] Rząd Nowej Zelandii, Position statement on vaping (strona zaktualizowana we wrześniu 2020 r.):
https://www.health.govt.nz/our-work/preventative-health-wellness/tobacco-control/vaping-smokefree-environments-and-regulated-products/position-statement-vaping
[xxi] The Royal Australian College of General Practitioners, Supporting smoking cessation: a guide for health professionals, 2011 r. [aktualizacja: lipiec 2014 r.]:
https://www.racgp.org.au/download/documents/Guidelines/smoking-cessation.pdf
[xxii] The Cochrane Review. E-cigarettes for smoking cessation. Cochrane, wrzesień 2021 r. (regularnie aktualizowany).
Podsumowanie w prostym języku: https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD010216.pub6/full#CD010216-abs-0002
Pełny przegląd: https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD010216.pub6/full
[xxiii] Strona internetowa U.S. Food and Drug Administration:
https://www.fda.gov/tobacco-products/premarket-tobacco-product-applications/premarket-tobacco-product-marketing-granted-orders
[xxiv] Strona internetowa U.S. Food and Drug Administration:
https://www.fda.gov/tobacco-products/advertising-and-promotion/modified-risk-granted-orders
[xxv] GSTHR, „82 million vapers worldwide in 2021: the GSTHR estimate”, GSTHR Briefing Papers (Londyn: Knowledge•Action•Change, luty 2022 r.)
https://gsthr.org/briefing-papers/82-million-vapers-worldwide-in-2021-the-gsthr-estimate/
[xxvi] GSTHR, „Fighting the Last War: The WHO and International Tobacco Control”, 2021 r. Rozdział 4, strona 29.
https://gsthr.org/resources/thr-reports/fighting-the-last-war/
[xxvii] Tamże.
[xxviii] Tamże.
[xxix] Briefing Action on Smoking and Health (ASH): używanie e-papierosów (vape’ów) wśród dorosłych w Wielkiej Brytanii (czerwiec 2021):
[xxx] Ministry of Health, „Annual Data Explorer 2020/21: New Zealand Health Survey [plik danych]”, 2021, https://minhealthnz.shinyapps.io/nz-health-survey-2020-21-annual-data-explorer/